ایزوپروپیل الکل صنعتی و دارویی هر دو همان مولکول C3H8O هستند، اما با خلوص، میزان آب و باقیمانده‌ی متفاوت تولید و آزمایش می‌شوند. انتخاب اشتباه گرید یعنی هزینه‌ی اضافه، ردپا روی قطعه‌ی الکترونیکی یا محصولی که استاندارد دارویی را برآورده نمی‌کند.
حامیکو ۱۷ سال است که تأمین مواد شیمیایی را برای تولیدکنندگان ایرانی انجام می‌دهد. در این راهنما تفاوت گریدهای IPA را توضیح می‌دهیم تا بدانید برای کار شما کدام گرید درست است.
ایزوپروپیل الکل (IPA) چیست؟
ایزوپروپیل الکل با نام‌های ۲-پروپانول و ایزوپروپانول و شماره‌ی CAS 67-63-0 شناخته می‌شود. این مایع بی‌رنگ و فرار با آب کاملاً امتزاج‌پذیر است و طبق مرجع عمومی نقطه‌ی جوش آن حدود ۸۲.۶ درجه‌ی سانتی‌گراد و چگالی‌اش حدود ۰.۷۸۶ گرم بر سانتی‌متر مکعب است. از حلال رنگ، جوهر و چسب تا ضدعفونی و تمیزکاری قطعات کاربرد دارد. مشخصات تجاری آن را در صفحه‌ی محصول ایزوپروپیل الکل حامیکو ببینید.
«گرید» یعنی چه و چرا فقط خلوص کافی نیست؟
گرید یعنی مجموعه‌ای از حدود مجاز برای خلوص، آب، باقیمانده‌ی غیرفرار، اسیدیته، رنگ و بو که با کاربرد نهایی تعیین می‌شود. دو بشکه با خلوص یکسان ممکن است در میزان باقیمانده یا ناخالصی‌های جزئی با هم تفاوت داشته باشند و فقط برای یکی از کاربردها مناسب باشند.
ایزوپروپیل الکل صنعتی (Technical Grade)
مرجع رایج برای IPA صنعتی با خلوص ۹۹ درصد استاندارد ASTM D770 است. این استاندارد این ویژگی‌ها را کنترل می‌کند:
- وزن مخصوص ظاهری
- رنگ (مقیاس Pt-Co)
- محدوده‌ی تقطیر
- ماده‌ی غیرفرار
- بو
- مقدار آب
- اسیدیته (برحسب استیک اسید)
- امتزاج‌پذیری با آب
این گرید برای فرمولاسیون رنگ و پوشش، جوهر و چسب، چربی‌زدایی و حلال واسطه‌ی تولید مناسب و معمولاً اقتصادی‌ترین انتخاب است.
ایزوپروپیل الکل دارویی (Pharmaceutical Grade)
گرید دارویی بر پایه‌ی فارماکوپه (مانند USP) تعریف می‌شود و علاوه بر خلوص، ناخالصی‌های مجاز و آزمون‌های شناسایی را هم کنترل می‌کند. نمونه‌ی روشن آن ضدعفونی‌کننده‌ی دست است. راهنمای سازمان جهانی بهداشت (WHO) برای تولید محلی فرمولی با ۷۵ درصد حجمی IPA، ۱.۴۵ درصد گلیسرول و ۰.۱۲۵ درصد آب اکسیژنه پیشنهاد می‌کند و مبنای آن IPA با خلوص ۹۹.۸ درصد است. خلاصه‌ی شواهد ANMF هم همین فرمول را با IPA از گرید فارماکوپه‌ای شرح می‌دهد.
پس برای محصولات بهداشتی و دارویی نمی‌توان از IPA صنعتی استفاده کرد، حتی اگر خلوص ظاهری آن نزدیک باشد.
جدول مقایسه‌ی گریدها
| معیار | صنعتی (Technical) | دارویی (USP/فارماکوپه) | ACS / آزمایشگاهی |
|---|---|---|---|
| خلوص معمول | ۹۹٪ | بسته به مونوگراف؛ مبنای فرمول WHO: ۹۹.۸٪ | ۹۹.۹٪ با آب کمتر از ۰.۰۵٪ (نمونه‌ی کاتالوگ تأمین‌کننده) |
| مرجع | ASTM D770 | فارماکوپه (مثلاً USP) | مشخصات ACS |
| تمرکز کنترل | آب، رنگ، تقطیر، اسیدیته | ناخالصی‌ها و آزمون شناسایی | حداقل آب و باقیمانده |
| کاربرد رایج | رنگ، جوهر، چسب، چربی‌زدایی | ضدعفونی‌کننده، آرایشی، دارو | تحلیل و آزمایشگاه |
کدام گرید برای کار شما مناسب است؟
- رنگ، پوشش، جوهر و چسب: گرید صنعتی ASTM D770 معمولاً کافی است.
- تمیزکاری قطعات الکترونیکی: گرید با آب و باقیمانده‌ی کمتر انتخاب کنید و COA بخواهید.
- ضدعفونی‌کننده و محصولات بهداشتی: گرید فارماکوپه‌ای و غلظت نهایی مطابق فرمول مرجع (مثلاً ۷۵٪ حجمی در فرمول WHO).
- آزمایشگاه و تحلیل: گرید ACS یا آزمایشگاهی.
نکته: خلوص بالاتر همیشه بهتر نیست. IPA و آب آزئوتروپ تشکیل می‌دهند (حدود ۸۷.۷٪ وزنی، معادل ۹۱٪ حجمی)، پس رسیدن به ۹۹٪ نیازمند آبگیری اضافی است و هزینه را بالا می‌برد. اگر کاربردتان به این خلوص نیاز ندارد، پول اضافه نپردازید.
ایمنی و نگهداری IPA
برای هر گرید، ایمنی یکسان است:
- نقطه‌ی اشتعال حدود ۱۳ درجه‌ی سانتی‌گراد (ظرف بسته) و محدوده‌ی انفجار ۲ تا ۱۲.۷ درصد حجمی در هوا (مرجع)
- بخار سنگین‌تر از هواست و ممکن است تا منبع جرقه‌ی دور حرکت کند (NOAA CAMEO Chemicals)
- حمل با شماره‌ی UN1219 و کلاس ۳
- از منابع حرارت و جرقه دور نگه دارید، در انبار با تهویه‌ی مناسب و ظرف دربسته نگهداری کنید
چک‌لیست خرید ایزوپروپیل الکل
- گرید و خلوص دقیق را بپرسید (نه فقط «خلوص بالا»).
- COA همان بچ را بخواهید: آب، باقیمانده‌ی غیرفرار، اسیدیته و رنگ.
- TDS و SDS را دریافت کنید.
- نوع بسته‌بندی را مشخص کنید: بشکه یا ایزوتانک.
- تاریخ تولید، بچ و شرایط نگهداری را ثبت کنید.
- شرایط پرداخت را شفاف روشن کنید.
برای آشنایی بیشتر با مواد اولیه‌ی صنعتی، راهنمای جامع مواد اولیه‌ی لاستیک، پلاستیک و مواد شیمیایی و تأمین مواد اولیه در شرایط دشوار بازار را بخوانید.
پرسش‌های متداول
خیر. فرمول مرجع WHO و خلاصه‌ی ANMF هر دو IPA با گرید فارماکوپه‌ای را مبنا می‌گیرند. IPA صنعتی برای کاربرد دارویی و بهداشتی طراحی نشده است.
عدد، میزان IPA در محلول آبی است. ۹۹٪ بیشتر برای حلال و تمیزکاری که آب باید کم باشد استفاده می‌شود و ۷۰٪ برای ضدعفونی عمومی. غلظت مناسب بر اساس کاربرد و استاندارد مرجع انتخاب می‌شود.
حدود ۱۳ درجه‌ی سانتی‌گراد در ظرف بسته. بنابراین در دمای محیط هم می‌تواند بخار قابل اشتعال تولید کند.
در ظرف دربسته، دور از حرارت و جرقه، در محل تهویه‌دار و مطابق SDS محصول.
